Saglık

Kemik İliği Kök Hücre Tedavisi

Kemik İliği Kök Hücre Tedavisi ve Kimlere Uyğulanabileceği

Kemik İliği Kök Hücre Tedavisi ,Kök Hücre Tedavisi Hakkında Bilinmesi Gerekenler

  

Kök hücre bağışçısı olmak, nakil ihtiyacı duyan bir insana umutışığı yakmak anlamınageliyor. Kök hücrebağışının detayları hakkında sorularımızı yanıtlayan Hematolojik Onkoloji Derneği Başkanı Prof. Dr. Seçkin Çağırgan,2015 yılında kurulan TÜRKÖK ile ülkemizde bağış konusunda önemli mesafe kat edildiğini vurguluyor.

Kemik iliği/kök hücre nedir? Kök hücre nakli hangi durumlarda gerekli olur?

Kemik iliği, kanımızda dolaşan vetümü yaşamsal olan fonksiyonlarüstlenen hücrelerin, eritrositler,lökositler ve trombositlerin üretim yeridir. Bu hücrelerin tümü kemik iliğinde yerleşik olan“hematopoetik kök hücre” adı verilen ana hücreler tarafından üretilir. Bu hücrelerin kendileriniyenileyebilme, çoğaltabilme özelliklerinin yanı sıra kandayer alan değişik morfolojide ve fonksiyonlara sahip hücreleri aralıksız oluşturabilme yetenekleri vardır. Hematopoetik kök hücreler, tamamen yok edilmiş kemik iliğini yeni baştan oluşturabilme özelliğine sahiptir.Bu hücreler, kemik iliğinde yerleşik olmalarına karşın genel dolaşıma da geçerek kanda da az sayıda bulunurlar. Ayrıca kordon kanında da belirli miktarlarda bulunurlar.Sağlıklı bir bireyin, kemik iliği,periferik kan ya da kordonkanından yeterli sayıda eldeedilen kök hücrelerinin hastabir bireye uygun tedaviler eşliğinde damar yolu ile verilerek yapılan nakillere “allojeneikhematopoetik kök hücre nakli”adı verilir. Allojeneik kök hücre nakilleri, ön planda akut lösemi,lenfoma, myelom, kroniklösemiler ve myelodisplastiksendrom gibi kemik iliği ve bağışıklık sistemi kökenli kanserlerde uygulanır. Bunların yanı sıra kemik iliği yetmezliğiile karakterize aplastik anemi,kalıtsal bağışıklık sistemi yetmezliği hastalıklarında,Akdeniz anemisi, orak hücreli anemi gibi kalıtsal hemoglobinopatilerde ve kalıtsal bazı metabolik hastalıkların tedavisinde de kullanılabilir.

Kimler kök hücre bağışçısı olabilir?

18-55 yaş arası kronik bir hastalığı olmayan, kan verme yeterliliğinesahip tüm sağlıklı bireyler kök hücre bağışçısı olabilir.

Kök hücre bağışı nasıl gerçekleşir? Nakil için kök hücreler nasıl elde edilir?

Kök hücre nakli için gönüllü olan bağışçıların öncelikle birkaç tüp kan örneği alınarak doku grupları belirlenir vekemik iliği bankasında sisteme kaydedilir. HLA adı verilen doku grupları, bir hasta için yapılan taramada, bağışçı ile uyumlu olduğu saptanır ise bağışçı ile iletişime geçilerek gönüllülüğü tekrar sorgulanır.Gönüllülüğü devam ediyorsa gönüllünün yaşadığı yere yakın bu konuda deneyimli bir merkezde kök hücre vericisi olup olamayacağını değerlendirmek için gerekli muayene ve kapsamlı bir inceleme yapılır. Sonuç olumlu ise gönüllü için de uygunolan bir kök hücre toplama tarihi belirlenir. Daha önce belirttiğim gibi, hematopoetikkök hücreler kemik iliğine yerleşiktir ve az sayıda kanda da bulunur. Gönüllü bağışçılardan kök hücrelerbu iki kaynaktan, yani kemikiliği veya kandan toplanabilir.Günümüzde çoğunlukla kandan toplama tercih edilmektedir. Kemik iliğinden toplama, ameliyathane koşullarında genel anestezi altında kalça kemiğinden özel iğneler ile kemik iliği alanına girilerek yapılır.Aspirasyonla sıvı halinde kemik iliği enjektörle alınarak özel bir torbada toplanır.Yeterli miktarda kök hücretoplanıncaya kadar bu işlemtekrarlanır.Periferik kandan kök hücre toplama ise, anestezi vekemik iliği alanına girişim gerektirmez. Periferik kanda kök hücrelerin sayısıaz olduğundan, yeni birkemik iliğini oluşturabilecek yeterli miktarda kök hücre toplayabilmek için öncelikle kemik iliğinden kana kök hücrelerin geçişini artıran beş günlük bir tedavi uygulanır.

Bu tedavi “büyüme faktörü”adı verilen bir ilacın gündebir veya iki kez koldan aşı şeklinde deri altına yapılmas
şeklindedir ve ayaktan uygulanır. Beşinci gün aferez cihazı adı verilen ve kandaki hücreleri ayrıştırma yeteneği olan, tam otomatize bir cihaz yardımı ile kök hücre toplama işlemi gerçekleştirilir. Aferez ünitesinde verici istirahat pozisyonunda iken genellikle kol damarları kullanılarak işleme başlanır. Açılan bir damar yolundan setle kanaferez cihazına girer, cihazkök hücreleri ayrıştırır, özel bir torbada toplar, kanın geri kalan hücreleri diğer koldanaçılan bir damar yolu ile vericiye geri döner. Bu işlem yeterli kök hücre toplanıncaya kadar devri daim şeklinde 3-4saat devam eder. Toplanan ürün yaklaşık 200-400 ml’dir.Elde edilen kök hücre ürünü beklenmeksizin uygun taşıma kaplarında naklin yapılacağı merkeze bu konuda deneyimli bir kurye tarafından ulaştırılarak kök hücre nakli gerçekleştirilir. Kök hücre toplama işleminden sonra verici bir süre dinlendikten sonra aynı gün evine dönebilirler.

Bağış konusunda çeşitli yanlış kanaat ve ön yargılar mevcut.Gönüllü kök hücre bağışı yapmanın vericiye herhangi biryan etkisi veya zararı var mıdır?

Gönüllü kök hücre bağışçılarının bağış yapmasına engel bir sağlık sorunlarının olmaması gerekir.Bu yönden bağış yapmadan öncedetaylı muayeneleri ve tetkikleri yapılarak tam sağlıklı oldukları gösterildikten sonra bağışçı olarak kabul edilirler. Kök hücre bağışı yapmaya engel bir sağlık durumunun varlığı saptanır ise kesinlikle bağışçı olarak kabul edilmezler. Öncelik her şeyden önce vericinin sağlığının korunmasıdır.

Bu nedenle gönüllü kök hücre bağışı yapmanın vericiye sağlık açısından önemli bir yan etki yapma, zararverme olasılığı son derece düşüktür.Büyüme faktörü uygulama ve kök hücre aferezi sırasında vericilerin bir kısmında genellikle kolayca kontrol altına alınabilen, geçici yan etkiler gelişebilir. Halsizlik, kemik-kas ağrıları, hafif ateş, işlem sırasın da hafif kan basıncı değişimleri vb. gibiyan etkiler gelişebilir; bu süreçte yakın kontrol altında olacakları için genellikle küçük müdahaleler ile bu yan etkiler kontrol altına alınıp,düzeltilir. İşlem tamamlandıktan sonra birkaç gün içinde vericilerin büyük çoğunluğu normal yaşamalarına dönebilir.

Kök hücre bağışı nerelerden yapılabilir?

Ülkemizde kök hücre bağışçısı olmak için ulusal kemik iliği bankamız TÜRKÖK’e bireysel başvuru yapılması gerekir.TÜRKÖK Sağlık Bakanlığı ve Kızılay’ın iş birliği ile oluşturulmuş,2015 yılında faaliyete geçmesine karşın bu alanda çok iyi organize olmuş bir yapılanma. TÜRKÖK’ün Kızılay kapsamında oluşturduğu bağışçı olmak isteyenlerin başvurabileceği kök hücre bağış noktaları var. Kişiler kendilerine en yakın kök hücre bağış noktasını Kızılay’dan veya TÜRKÖK’ün resmi internet sitesinden öğrenebilirler.

Ülkemizde bağış konusunda gelinen noktayı nasılgörüyorsunuz? Bağışın yaygınlaşması için kimlere nasıl görevler düşüyor?

TÜRKÖK’ün 2015 yılında faaliyete geçmesi ile baş döndürücü diyebileceğimiz bir hızla bu alanda çok önemli gelişmeler oldu ve bu ivme devam ediyor. Öncesinde ülkemizde varolan iki kemik iliği bankasındaçok az sayıda gönüllü bağışçı kaydı vardı ve finansal nedenlerle gelişme gösteremiyordu. Akrabadışı allojeneik kök hücre nakilleri konusunda dışa bağımlıydıkve yurt dışı bankalara başvuru yapmak durumunda kalıyorduk.Neredeyse tüm akraba dışı vericiler diğer ülke vatandaşlarıidi.

Bu süreç uzun sürüyor,aylar alıyor ve hastalarımızın bir kısmı süreç devam ederken hastalıklarının nüksetmesiylekaybediliyordu. Finansal açıdanda, yurt dışında kök hücrelerintoplanması ve ülkemize getirilmesi oldukça yüksekmaliyetlere yol açmaktaydı.TÜRKÖK üç yıl gibi kısa birsürede bugün için 335 bin gönüllü vericiye ulaşmış durumda. Bunun sonucu olarak akraba dışı nakil gereken hastaların önemli birkısmına doku grupları uyumlu uygun bir donör bulma olasılığıarttı ve faaliyete geçtiğindenitibaren yaklaşık 800 hastayaTÜRKÖK bağışçılarından allojeneik kök hücre nakli yapıldı.Yakın gelecekte kayıtlı gönüllü bağışçı sayısındaki anlamlı artışile birlikte artık hastalarımızın çoğuna ülkemizden bir uygun verici bulma olasılığı da artacak.Bunun iki olumlu yansımasıvar.

Birincisi, TÜRKÖK kanalı ile tarama çok hızlı bir şekildey apılmakta, başvurudan sonra 24 saat içinde tarama sonuçlar ıilgili merkeze ulaştırılmakta veuygun bir verici adayı var isesüreç hızlı bir şekilde devam ederek birkaç ay içinde nakil gerçekleştirilebilmektedir.

İkincisi ise, yurt dışı vericiden toplanan kök hücrenin maliyetine göre çok daha düşük maliyetle bu işlemin yapılabilmesidir.TÜRKÖK bağışçı kabulüne başladığı andan itibaren yaptığıtanıtımlar ve kampanyalar ile hedeflediği sayılara belirlediği zaman dilimleri içinde ulaşmış, bu açıdan bir sıkıntı yaşamamıştır. Bu konuda oldukça başarılıdır.

Bu alanda bugün için görebildiğim en önemli sıkıntı,TÜRKÖK’e kayıtlı bir bağışçının bir hasta ile tam uyumlu olarak eşleştikten sonra verici olmaktan vazgeçmesidir. Bu durum değişik nedenler ile pratikte yaşanabilmekte, bu durum hasta açısından hayal kırıklığı yaratabilmekte, vazgeçilme aşamasına göre de hastanın tedavisini geciktirebilmekte,yerine göre hastanın yaşamını riske atabilmektedir.

Bu açıdan bağışçı olarak başvuran bireylerin gönüllülüğünün, kararlılığının açık olarak sorgulanması,değerlendirilmesi yapılmalı,süreç tüm gönüllü bağışçı olmak isteyenlere tüm yönleriyle detaylı olarak anlatılmalıdır.

TÜRKÖK üç yıl gibi kısa bir sürede bugün için 335 bin gönüllü vericiye ulaşmış durumda. Bunun sonucu olarak akraba dışı nakil gereken hastaların önemli bir kısmına doku grupları uyumlu uygun bir donör bulma olasılığı arttı ve faaliyete geçtiğinden itibaren yaklaşık 800 hastaya TÜRKÖK bağışçılarından allojeneik kök hücre nakli yapıldı.
TÜRKÖK’ün2015 yılında faaliyete geçmesi ile kök hücre bağışı konusunda baş döndürücü diyebileceğimiz bir hızla çok önemli gelişmeler oldu ve bu ivme devam ediyor. Kişinin, kök hücre bağışı yapmaya engel bir sağlık durumunun varlığı saptanırsa kesinlikle bağışçı olarak kabul edilmez.Öncelik her şeyden önce vericinin sağlığının korunmasıdır.8-55 yaş arası kronik bir hastalığı olmayan, kan  verme yeterliliğine sahip tüm sağlıklı bireyler kökhücre bağışçısı olabilir.

Belit ŞENOL

 

Daha Fazla Göster

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu
Kapalı
Kapalı